Παρουσίαση βιβλίου Αγγέλικα Κοροβέση στον ΙΑΝΟ

Γιάννης Κολοκοτρώνης

Κυρίες και κύριοι, αγαπητό ακροατήριο, η Αγγέλικα Κοροβέση είναι η γλύπτρια του ήχου, των λέξεων και της ισορροπίας. Στον παρόντα τόμο που συμπυκνώνει 50 χρόνια της πορείας της στην τέχνη, ο αναγνώστης, όσο και να εντυπωσιαστεί από τις εικόνες που θα ξεφυλλίσει, των υψηλής αισθητικής σχεδιασμό και την ποιότητα της εκτύπωσης, την υβριδική πρωτοτυπία του, τα κείμενα που εκθέτουν τους προβληματισμούς της και συνδέουν το έργο της με εγχώριους και διεθνείς προβληματισμούς, θα βρει και άλλα να εξορύξει, αν αποφασίσει να μην το κάνει coffee-table book, γιατί είναι πολύ περισσότερο από αυτό, ούτε να το αφήσει να σκονιστεί σε κάποιο ράφι της βιβλιοθήκης του, γιατί θα χρειαστεί να ανατρέξει πολλές φορές, τι είναι αυτό το βιβλίο τέχνης που παρουσιάζουμε σήμερα;

Αρχικά είναι ένα καλλιτεχνικό αντικείμενο που γεφυρώνει την τέχνη, το σχεδιασμό και το λόγο. Δεν είναι ένας παραδοσιακός κατάλογος έκθεσης, ούτε ένα πολυτελές λεύκωμα. Θα το περιέγραφα με σημερινούς όρους ως μια πλατφόρμα για την Κοροβέση. Προσωπική πλατφόρμα της Κοροβέση, μέσα από την οποία ο αναγνώστης μπορεί να διερευνήσει πολλαπλές αφηγήσεις για τη σύγχρονη γλυπτική, την αρχαία τέχνη, τη γλωσσολογία, τη φιλοσοφία, ακόμη και την πρόσφατη πολιτική μας ιστορία, καθώς το έργο της ξεκινά από τα κρίσιμα μεταδικτατορικά χρόνια στην Ελλάδα στα χρόνια της μεταπολίτευσης και συνεχίζεται μέχρι σήμερα με την Κοροβέση να μας εκπλήσσει και να μας προβληματίζει συνεχώς.

Είναι γνωστό ότι τα βιβλία τέχνης στην Ελλάδα είναι λίγα και η αγορά περιορισμένη. Ωστόσο αυτό δεν θα μας απέτρεπε από το να δημιουργήσουμε ένα υβριδικό βιβλίο τέχνης που έχει απήχηση στην ψηφιακή εποχή που ζούμε, ήδη ο Γιώργος μίλησε για την υβριδικότητά του και την ενσωμάτωση του QR στις σελίδες. Αυτή η καινοτομία εμβαθύνει στην κατανόηση της τέχνης της Αγγέλικας και αποδεικνύει επίσης την ικανότητα της να παραμένει συντονισμένη με το πνεύμα της εποχής. από το 1987 είχα το προνόμιο να παρακολουθήσω το μεταμορφωτικό καλλιτεχνικό ταξίδι της Κοροβέση, το οποίο ξεκίνησε στη διάρκεια των κρίσιμων χρόνων της μεταπολίτευσης στην Ελλάδα. Βγαίνοντας από τη σκιά της επταετούς δικτακτορίας, η Κοροβέση θεμελίωσε την τέχνη της στις αξίες ενός αναγεννημένου ανθρωπισμού, τη δημοκρατία, την επικοινωνία και μια πνευματική δέσμευση που προάγει τη σκέψη στις σχέσεις

και τη συλλογική δράση. Με την πάροδο των δεκαετιών η Κοροβέση ανέπτυξε ένα έργο βαθιά διανοητικό και πνευματικό, ένα έργο που εξερευνά τον έσω ήχο της ύλης, όπως ο Wassily Kandinsky εξερεύνησε μέσω της αφαίρεσης, τον έσω ήχο των χρωμάτων. Ωστόσο, σε αντίθεση με τη θεοσοφική αφαίρεση του Kandinsky, η Κοροβέση εστιάζει στους κώδικες της ανθρώπινης επικοινωνίας, εκείνα τα συστήματα συμβόλων και κανόνων που παράγουν ιδέες, έννειες, μηνύματα και συναισθήματα.

Η διαδρομή της ξεκίνησε με σπουδές στην ανώτατη σχολή καλών τεχνών της Αθήνας, από τον Δημήτρη Καλαμάρα, στο εργαστήρι του 1970-76 του οποίου απορρόφησε τις θεμελιώδεις αρχές της γλυπτικής. Ποιές ήταν αυτές; γεωμετρία, φόρμα, ισορροπία. Η συμμετοχή της στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, μια καθοριστική στιγμή της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, άφησε ανεξίτηλο σημάδι στην καλλιτεχνική της ευαισθησία. Αν και επέλεξε να μην εκφράσει άμεσα την πολιτική της εμπειρία λόγω χαρακτήρα, οι φωνές των διαδηλωτών συμφητητών της και οι ήχοι εκείνων των ημερών, χαράχτηκαν στο υποσυνείδητό της και ήταν οι σπόροι για μια μελλοντική καλλιτεχνική πρακτική με επίκεντρο τη μελέτη του ήχου, της γλώσσας και την ουσία της επικοινωνίας.

Έτσι, για την Κοροβέση ο ήχος δεν ήταν απλώς μια καλλιτεχνική επιλογή, αλλά μια φιλοσοφική οπτική που έβλεπε τον κόσμο. Ο ήχος αποκαλύπτει ανθρώπινες, αλλά και συμπαντικές συνδέσεις. Το ηχόχρωμα της ανθρώπινης φωνής, ο ρυθμός, η αρμονία και η μουσικότητά του, μεταφέρουν συναισθηματικό πλούτο, φέρνει σε επαφή ή απομακρύνει τους ανθρώπους. πώς συνδέεται τώρα η ελληνική κουλτούρα της καλλιτεχνική παιδεία της, η πολιτική της ταυτότητα και η επικοινωνία στο έργο της. αρχικά η ελληνική κληρονομιά και καλλιτεχνική της παιδεία είναι θεατρική και γλυπτική.

διαφοροποιούμε από σένα. τι εννοώ με αυτό. Η σύνδεση του ήχου με την ανθρώπινη έκφραση ανάγεται στο αρχαίο θέατρο, τα ακουστικά στοιχεία που συμπληρώνονταν από οπτικά μέσα, όπως οι μάσκες με τα υπερτονισμένα χαρακτηριστικά και η χορογραφία, βεβαίως του χορού, ενοποιούσαν το ρυθμό, την κίνηση και το χώρο για να μεταφέρουν συναισθήματα και φιλοσοφικές διαπιστώσεις, Σοφοκλής και Ευρυπίδης, η Κοροβέση ενσωματώνει αυτές τις παραδόσεις στην τέχνη της, απηχώντας την πυθαγόρεια συμπαντική αρμονία, την ανάλυση του Αριστοτέλη για τον ήχο ως κίνηση του αέρα, την ηθική του Πλάτωνα για την επίδραση του ρυθμού στη διαμόρφωση του χαρακτήρα και το ρόλο της αντίληψης στην κατανόηση του ήχου του Αριστόξενου, είναι ο πρώτος που μιλάει για το πώς αντιλαμβανόμαστε τον ήχο.

Για την καλλιτεχνική της παιδεία θα προσθέσω από την συζήτησή μας στη σελίδα 10 του βιβλίου τη δήλωσή της: Ο Δημήτρης Καλαμάς, ο σπουδαίος δασκαλός μου σχολή καλών τεχνών το διάστημα 1970-76 μου εμφύσησε το σεβασμό στη γεωμετρία της φύσης, που καταδεικνύει τις ουσιαστικές γνώσεις της πάνω στην γληπτική, τις τεχνικές και τα υλικά της και ακόμη παραπέρα την ουσιαστική κατανόησή της εν υπάρχουσας τάξης της δομής και της αρμονίας που βρίσκεται στο φυσικό κόσμο. Για την Κοροβέση, αυτός ο σεβασμός δηλώνει ότι το έργο της δεν είναι αυθαίρετο, ούτε ενστικτώδες, αλλά έχει ρίζες στις αρχές που διέπουν τα φυσικά φαινόμενα, όπως η συμμετρία, η ισορροπία και οι μαθηματικές σχέσεις. Αυτό της επέτρεψε να αναπτύξει ένα αρμονικό σύστημα δημιουργικότητας, τεχνικής και επιστημονικής προσήλωσης στη μορφή και την ύλη. Εκείνη την περίοδο, αυτά τα στοιχεία τα εντόπισε στην αρχαία γλυπτική, στο Εθνικό Αρχαιολογικό μουσείο, στον ίδιο χώρο που θα ξαναγυρίσει το 2013 με την μεγάλη αναδρομική έκθεση των έργων της ανάμεσα στα αριστουργήματα που θαύμασε και μελετούσε ως φοιτήτρια.

Κομβική στιγμή στην καλλιτεχνική και προσωπική της εξέλιξη είναι και η παρακάτω δήλωσή της. μετά τη δικτατορία η μεταπολίτευση ήταν μια τομή στην ιστορική πορεία της Ελλάδος και στις ριζικές αλλαγές που συνέβησαν και πρώτα-πρώτα στην αισθητική του τόπου. Θυμάμαι την έκθεση του Ιωάννη Ξεννάκη στην Εθνική Πινακοθήκη τον Αύγουστο του 1975 με την οποία έκλεινε το Διεθνές Φεστιβάλ Αθηνών με εβδομάδα Ξενάκη. Εκείνη την περίοδο στο ταξίδια μου στην Ευρώπη είχα τη δυνατότητα να ενημερωθώ για τις τρέχουσες τάσεις της τέχνης που έβλεπα στα μεγάλα μουσεία και της γκαλερί.

Η αναφορά της στο Γιάννη Ξεννάκη υπογραμμίζει την ουσιαστική επιρροή των διεπιστημονικών και πειραματικών προσεγγίσεων στην τέχνη κατά τη διάρκεια αυτής της μεταμορφωτικής περιόδου. το πρωτοποριακό έργο του Ξεννάκη βασισμένο στα μαθηματικά τον ήχο και τη δομή ήταν μια αποκάλυψη για την Κοροβέση που την ενέπνευσε να αγκαλιάσει τις πειραματικές δυνατότητες, εξερευνώντας τον ήχο, το χώρο και τη μορφή ως αλληλένδετα καλλιτεχνικά στοιχεία.

Κοντά στο Ξενάκη, προσθέστε το πρωτοποριακό ερευνητικό έργο στο μαγνητισμό του γλύπτη Τάκη. Και αυτός μέσω του μαγνητισμού είχε αρχίσει να ενσωματώνει ήχο στα έργα του στις μεγάλες του εγκαταστάσεις και το ατίθασα ηχωρηπαντικό έργο των μεταλλικών μηχανών του Jean Tinguely, όσοι τυχαίοι να το ξέρετε και έχετε αυτή την εμπειρία των μηχανών που κινούνται και μάλιστα το 1956 στη Νέα Yόρκη είχε κάνει την αυτοκαταστρεφόμενη μηχανή θα καταλάβετε περι τίνος πρόκειται. Την ίδια περίοδο εξελίσσεται ραγδαία ο διεπιστημονικός τομέας της επεξεργασίας της φυσικής γλώσσας και τα παρακλάδια του, δηλαδή η τεχνολογία της ανθρώπινης γλώσσας, η υπολογιστική γλωσσολογία και αργότερα η κοινωνιοφωνητική σήμερα όλοι αυτοί είναι γνωστοί κλάδοι στους περισσότερους από μας ήδη απ’τα τηλέφωνά μας και τους υπολογιστές είμαστε μέσα σε αυτό τον χώρο που διεύρυναν το διάλογο για την επικοινωνία και τον ήχο. Οι εξελίξεις αυτές ήταν παράλληλες με τις ευρύτερες φιλοσοφικές και ανθρωπολογικές συζητήσεις για τον ήχο. Να σας θυμίσω μόνο ότι το 1977 ο Roland Barthes στο ‘ο Κόκκος της Φωνής’ που και στα ελληνικά εντάσσεται στο βιβλίο στην έκδοση εικόνα μουσική κείμενο εκδόσεις Πλέθρον, κυκλοφόρησε στη Γαλλία το ’77 βγήκε στα ελληνικά το ’88, τόνισε την υλικότητα του ήχου και την ικανότητά του να μεταφέρει συναισθηματικό βάθος πέρα από το γλωσσικό νόημα και αυτό συντονίζεται με τον προβληματισμό και την εξερεύνηση του ήχου ως απτού και υποβλητικού μέσου στο έργο της.

την ίδια περίοδο τα ταξίδια της Κοροβέση στην Ευρώπη την έφεραν σε επαφή με τις σύγχρονες τάσεις σε μεγάλα μουσεία και γκαλερί και τη βοήθησαν να διευρύνει την οπτική της ώστε να τολμήσει καινοτόμες πρακτικές στο έργο της, όπως είπε στις συζήτησή μας, πειραματική γλυπτική δεν ήταν μόνο ένα φαινόμενο των μεγάλων κέντρων της δυτικής τέχνης, αλλά και ένα καυτό αίτημα ανανέωσης νεοελληνικής μεταπολιτευτικής τέχνης που είχε φιμωθεί από μια επταετή λογοκρισία και είχε υποταχθεί στην κιτς αισθητική των συνταγματαρχών.

Αυτό το καυτό αίτημα της ανανέωσης εκδηλώθηκε θα σας θυμίσω στους περισσότερους με την τρομερή αντιπαράθεση ανάμεσα στην ελληνική πρωτοπορία του εξωτερικού που επιστρέφει στη χώρα (Κεσσανλής, Τάκης, Χρύσα, Παύλος, Δανιήλ, Κανιάρης, Αντωνάκος, Ιόλας) διεκδικώντας το δικό της μερίδιο στον πολιτιστικό χώρο, και στην εγχώρια παράδοση (Τσαρούχης, Κόντογλου, Καπράλος, Νικολάου, Μόραλης, Τέτσης κλπ.) που προσπαθεί να διατηρήσει τα κεκτημένα. το ζήσαμε, το θυμόμαστε, ήταν το κλίμα εκείνης της

το πρώτο δημόσιο ηχητικό γλυπτό της Αγγέλικας Κοροβέση είναι η “Μελωδία” 1986, ένα τεράστιο. βιολί με φωσφορίζουσες χορδές που εκτέθηκε στο πεδίο του Άρεος. Εδώ είναι το δεύτερο η “Επικοινωνία”, δύο χρόνια αργότερα. Είναι ένα από τα πρώτα δημόσια σύγχρονα γλυπτά στην Ελλάδα που τοποθετήθηκε στην λεωφόρο Μεσογείων εκεί όπου από το 2004 συνυπάρχει με την πεζογέφυρα του Καλατράβα το έχετε παρατηρήσει είναι και η στάση μετρό εκεί. Η “Επικοινωνία” ένα έργο μινιμαλιστικής αντίληψης είναι μία διάταξη από κάθετες ράβδους που μιμείται τα ηχητικά κύματα και συμβολίζει τη ροή της επικοινωνίας κατά τις πρώτες μέρες της ελεύθερης ραδιοφωνίας στη χώρα μας για όσους δεν το θυμούνται ήτανε η εποχή που άνοιξε, που έγινε αυτή η κίνηση της ελεύθερης ραδιοφωνίας Τα έργα αυτά πρωτοποριακές στιγμές στη σύγχρονη ελληνική τέχνη, σηματοδότησαν την ενσωμάτωση του ήχου στη δημόσια ελληνική γλυπτική, εξερευνώντας την ανθρώπινη αλληλεπίδραση μέσω ακουστικών και χωρικών διαστάσεων. Δεν θα σχολιάσω περισσότερο, γιατί ήδη μέσα σε αυτό το κλίμα το ιστορικό ας πούμε, μπορούμε να καταλάβουμε τι σημαίνει η τοποθέτηση ενός τέτοιου έργου για εκείνη την εποχή που μιάζει σαν ένα ξένο σώμα στην αντίληψη της εποχής, έτσι και σε αυτή τή… θα λέγαμε τη διαμάχη που μαινόταν ανάμεσα στους πρωτοπόρους του εξωτερικού και στους πρωτοπόρους της παράδοσης στην Ελλάδα.

Πριν περάσει ολοκληρωτικά στις ηχομορφές η κίνηση, ιπποδυνάμεις, οι ενδυνάμεις, το δίκτυο ανατροπής και ισορροπία είναι οι βασικές έννοιες που εξερευνά πάνω στις οποίες επινοεί το μορφοπλαστικό της λεξιλόγιο και συντάσσει τη γλυπτική της. Μορφή, ενέργεια και χώρος είναι διαχρονικές ιδέες που επιτρέπουν στους πειραματικούς της προβληματισμούς να γεφυρώσουν το φυσικό με το εννοιολογικό. Να δώσει μορφή στο φευγαλέο και το άυλο.

Η ιπποδύναμη παραπέμπει στην ακατέργαστη χαλληναγωγημένη ενέργεια που οδηγεί προς τα εμπρός. Είναι όμως και ο ελεγχόμενος δυναμισμός, η ενέργεια του ανθρώπινου σώματος ή του πνεύματος, που ισορροπεί σε σχέση με το περιβάλλον του. Όταν παγώνει η κίνηση, αναδεικνύεται η ένταση μεταξύ ακινησίας και ορμής. Οι “Eνδυνάμεις” είναι μια περίεργη κατάσταση κίνησης μέσα στην ακινησία. Η κίνηση υπονοείται, δεν παρατηρείται. Το ακίνητο γλυπτό είναι ζωντανό με δινητική ενέργεια. Το “Δίκτυο ανατροπής” παραπέμπει στην αλληλεπίδραση μεταξύ αντίθετον. δυνάμεων, ελαφρότητας και βαρίτητας, σταθερότητας και αστάθειας, κίνησης και ακινησίας. Η “Ισορροπία” είναι η ενοποιητική αρχή στο έργο της, που συνθέτει την κίνηση, την αντιστροφή και τον ήχο σε ένα συνεκτικό σύνολο. Η ισορροπιστές της Κοροβέση είναι η επιτομή της ιδανικής ισορροπίας σε φυσικό και εννοιολογικό πλαίσιο.

Είτε πρόκειται για τη μορφή με τα τεντωμένα χέρια που ισορροπεί επισφαλώς πάνω σε μία μπλε σφαίρα ή στη πυραμίδα που έλεγες πριν Ανθούλα εσύ, είτε για το σχοινοβάτη κρατώντας μια ράβδο ισορροπίας πάνω από την καμπύλη, ανάποδη αψίδα, τα γλυπτά αυτά εξερευνούν τη λεπτή αλληλεπίδραση μεταξύ σταθερότητας και κίνησης, βάρους και ελαφρότητας, δομής και έννοιας. Στους ισορροπιστές αναδεικνύεται η ευθραυστότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ειδικά στον ισορροπιστή σχοινοβάτη, με τη ράβδο, η αφήγηση αποκτά επιπρόσθετο περιεχόμενο. Η ράβδος ισορροπίας γίνεται σύμβολο της διαμεσολάβησης και του συντονισμού απαραίτητων χαρακτηριστικών στην αντιμετώπιση των αβεβαιοτήτων της ζωής. Η οπτική ένταση μεταξύ της τεντωμένης γραμμής, όπως βλέπετε, και της καμπυλωτής βάσης, αναδεικνύει τις αντίθετες, αλληλοεξαρτώμενες δυνάμεις, χάος και τάξη, ακινησία και κίνηση, μονιμότητα και παροδικότητα. Η Κοροβέση ενσωματώνει έξυπνα αυτές τις αντιφάσεις στη γλυπτική της γλώσσα.

Η σφαίρα, ένα διαχρονικό σύμβολο της ολότητας και του απείρου αντιπροσωπεύει την αέναη κίνηση, που είδαμε και πριν, ενώ το ανεστραμμένο τόξο προκαλεί ρυθμική ταλάντωση, ένα παλμό μεταξύ ισορροπίας και ανισορροπίας, ισορροπίας και κατάρρευσης. Σε αυτή την επισφαλή κατάσταση, οι ταυτότητες, οι σχέσεις και τα κοινωνικά πρότυπα μεταβάλλονται διαρκώς, όπως το υγρό το οποίο παίρνει τη μορφή του δοχείου, αλλά δεν μένει ποτέ σταθερό.

αρχαία γλυπτική είναι μεγάλη τέχνη γιατί εκτός από τις ιδανικές αναλογίες που στηρίζονται στην αρμονία και την ισορροπία ως τα θεμέλια της ομορφιάς, υπάρχει σταθερότητα. Η σταθερότητα αντιστέκεται στη ροή του χρόνου και υποβαθμίζει τη σημασία του. Γι αυτό τα στερεά ακυρώνουν το χρόνο. Στην κίνηση όμως, όπως και στη ροή των υγρών, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το χρόνο, γιατί σε ένα ρευστό χρόνο τα άτομα πρέπει να προσαρμόζονται συνεχώς στις μεταβαλλόμενες συνθήκες, όπως καθώς η βεβαιότητα έχει αντικατασταθεί από την ασάφεια, υποστήριξε ο Zygmunt Bauman Η ανάποδη αψίδα στο έργο της Κοροβέση αποτελεί παράδειγμα αυτής της έντασης η αψίδες στην κλασική αρχιτεκτονική συμβολίζουν τη δύναμη και τη μονιμότητα. Μια ανεστραμμένη όμως αψίδα γίνεται σύμβολο δυναμικής αστάθειας. Επιπλέον και παραδόξως εξακολουθεί να στηρίζει τη μορφή που βρίσκεται από πάνω της. αυτή η αντίφαση αντικατοπτρίζει επίσης την άποψη του Bauman ότι η αστάθεια είναι πλέον μια σταθερή πραγματικότητα, την οποία όμως τα άτομα πρέπει να μάθουν να διαχειρίζονται. Λέει στην υγρή νεοτερικότητα, η επιβίωση είναι μια πράξη εξισορρόπησης, προσαρμογής στη συνεχή κίνηση και αλλαγή χωρίς να πέφτεις στο χάος. Παρομοίως το μήνυμα της Κοροβέση είναι επίκαιρο και διαρκές.

Καθώς η εποχή μας είναι μια εποχή διαρκούς ρευστότητας των ανθρώπινων σχέσεων, της εργασίας, των αισθημάτων και της πλήρωσης του κενού, η ισορροπία είναι μία συνεχής διαπραγμάτευση και οι ισορροπιστές με τις ελεγχόμενες κινήσεις τους τονίζουν την ικανότητα να αντιμετωπίζουν την αστάθεια. Με άλλα λόγια, οι ισορροπιστές της είναι μορφές που επιτυγχάνουν ισορροπία όχι ως στατικές οντότητες, αλλά ως δύναμη. Όντα που διαπραγματεύονται το περιβάλλον τους. Υποσυνείδητα, τέτοιες σκέψεις καθοδήγησαν την Αγγέλικα Κοροβέση στην αναδρομική έκθεση του Εθνικό Αρχαιολογικό μουσείο το 2013, να αντιπαραθέσει τον “Ισορροπιστή Ίσως” στην αίθουσα 15 όπου εκτίθεται ο Δίας ή Ποσειδώνας, μάλλον Ποσειδώνας του Αρτεμισίου, δημιουργώντας έναν διάλογο ανάμεσα στη σταθερότητα του Ποσειδώνα και την επισφάλεια του “Ισορριστή Ίσως”

Πώς γίνεται τώρα η μετάβαση στις ηχομορφές, κίνηση, ιπποδύναμη, ενδυνάμεις και δίκτυο ανατροπής κορυφώνονται στην εξερεύνηση των ηχομορφών. Ο ήχος από τη φύση του είναι μια εφήμερη ρευστή δύναμη, την οποία η Κοροβέση μεταφράζει σε γλυπτική μορφή, δίνοντας φυσική μορφή στον ήχο, επιτυγχάνει μια σύνθεση ισορροπίας και κίνησης. Η ρευστότητα του ήχου παραλληλίζεται με το δυναμισμό των ισορροπιστών της. Ο ρυθμός του λόγου βρίσκει ένα γλυπτικό ισοδύναμο στις ακριβής, αλλά δυναμικές μορφές της. Έτσι οι ηχομορφές της Κοροβέση αντιπροσωπεύουν την εξωτερική ισορροπία των σχημάτων στο χώρο, την εσωτερική αρμονία του ήχου και τη σύγκλιση του υλικού και του νοήματος σε μια ενιαία μορφή.

Στο βιβλίο Νέα Ελληνική Τέχνη 1974-2004 που είχα την τύχη να μου το εκδώσει το ίδρυμα Θρακικής τέχνης και παράδοσης, σελίδα 135 μου είπε με τα δικά της λόγια η Αγγέλικα: Η λέξη είναι – σας το έχω το κείμενο και το διαβάζουμε – η λέξη είναι μια δομημένη ηχητική ενότητα η οποία παρέχει όλα αυτά τα στοιχεία τα οποία χαρακτηρίζουν την ιδιαιτερότητα του ατόμου που την εκφέρει, κοινωνιοφωνητική που λέγαμε πριν, αλλά και όλα τα συμφραζόμενα που τη συντροφεύουν από την απαρχή της γέννησής της – ιστορία εδώ – περικλείει μέσα της πολιτισμό, συναίσθημα, περιβάλλον, απεικονίσεις έννοια, έκφραση αισθητική. Έτσι, προσπαθώ να μετασχηματίσω σε γλυπτό την κυματομορφή, το ηχογράφημα της λέξης, εκμεταλλευόμενη καταλλήλως τα υλικά και τη σύνθεσή τους στο χώρο. Επειδή η δομή της κυματομορφής βασίζεται σε συγκεκριμένα μήκη κραδασμών, μεταμορφώνει το υλικό και κατ’επέκταση το ίδιο το έργο σε μουσικό όργανο με συγκεκριμένη αρμονική ακολουθία. Όταν η μουσική σύνθεση κάποιας λέξης μετασχηματιστεί σε τεντωμένες χορδές, όπου τα μήκη τους αντιστοιχούν με αυτά του ηχογραφήματος και κρουστούν με μία συνεχόμενη κίνηση, τότε θα ακουστεί μία συγχορδία ως απόηχος της λέξης, από την οποία προήλθε η δομή αυτών των χορδών. Αυτή η παλίνδρομη σχέση που είναι λέξη, ήχος, χορδή, κρούση, ήχος, λέξη, αναπαράγει τον ήχο από την εικόνα του, όπως το έγχορδο γλυπτό “Ζωή” και το κρουστό “Αήρ”. Εδώ σας δίνω παραδείγματα από τα ηχογραφήματα, τις κυματομορφές, της Αγγέλικας από τον υπολογιστή, το σχεδιασμό τους και την και κάτω έχουμε τα ηχογραφήματα της αλφαβήτου, α,β,γ, δεύτερη σειρά, δ,ε,ζ.

Η γλυπτική κυματομορφή “Ειρήνη” δηλώνει μια σύνθεση πολλών ανθρώπων που συνυπάρχουν αρμονικά, αλλά με ευαίσθητη ισορροπία. Το έργο πάλλεται στην ημικυκλική βάση του, συνεχίζει η Αγγέλικα, δηλώνοντας έτσι την ευαίσθητη και εύθραυστη ισορροπία δυνάμεων που προκαλούν την ειρήνη ανάμεσα στους ανθρώπους και τη σχέση τους με τη φύση και τον εαυτό τους. Ενθαρρύνοντας το όλους σας και τον αναγνώστη, εκτός από της σημερινής παρουσίας θα έχουν το βιβλίο στα χέρια τους, να κάνει τους δικούς τους συνειρμούς, δεν θα επεκταθώ περισσότερο σήμερα, αφήνοντας ασχολίαστα πολλά από τα εννοιολογικά και τα μινιμαλιστικά της έργα, όπως το ψυχογράφημα “Έξοδος ονείρων”, την αρχιτεκτονική γλυπτική της πρότασης το “Πουκάμισο της γης”, Τα ιστορικά της έργα όπως τα ‘Ηχοπρίωνα ελευθερίας’ “Δύο κρυμμένες λέξεις” Τα μουσικά της έργα όπως το “Αρμονία” ή το αετωματικό της ανάπτυγμα της λέξης “ειρήνη” που θα μπορούσε να γίνει το έμβλημα στη βουλή μας ή στη βουλή κάθε δημοκρατικού έθνους, ομοίως τα ηχογραφήματα για τα αθλήματα όπως η “Κωπηλασία” θα μπορούσαν επίσης να γίνουνε σύγχρονα σύμβολα για τις αθλητικές ομοσπονδίες της χώρας μας και πολλά άλλα επάνω βλέπετε το ηχογράφημα της λέξης κωπηλασία και σε μία γλυπτική απόδοση έτσι πώς αναλύεται ο ήχος σε σχέση με

τη λέμβο τους αθλητές και το νερό. Βεβαίως δεν μπορώ να μην αναφερθώ στην δημόσια γλυπτική της Αγγέλικας Κοροβέση με τα έργα της διάσπαρτα στην Ελλάδα, την Κύπρο, το Παρίσι, την Τσενγκντού της Κίνας, όπως ήδη ειπώθηκε. Θα σταθώ κυρίως στο μνημείο της Εθνικής Αντίστασης 1944 εκτέλεση ηρώων το οποίο έφτιαξε το 1997. Βρίσκεται στον Καρακόλυθο Λιβαδιάς. Και είναι μια μεγαλειώδης σύνθεση από μπρούτζο και μάρμαρο 8 μέτρων x 10 μέτρων x 1μ σε βάθος, ο οποίος είναι ένας ύμνος στον αγώνα, τη θυσία και την ανθεκτικότητα του ελληνικού λαού κατά τη διάρκεια της κατοχής, που αναδεικνύει τη συλλογικότητα και ταυτόχρονα εξανθρωπίσει τις ατομικές εμπειρίες όσων πολέμησαν. οι μπρούτζινες μορφές που αναδύονται σε συνδυασμό με τα κενά γράμματα αν προσέξετε στο μαρμάρινο τοίχο, αυτών που εκτελέστηκαν, που μοιάζουν με σκιές, σαν να είναι παρούσες, απούσες, αναδεικνύουν την ανθρωπιστική διάσταση στην προσέγγιση παρόμοιων ιστορικών μνημείων. Η μετάβαση από τις δισδιάστατες σκιές στις δυναμικές τρισδιάστατες μορφές, εμπεριέχει την εξερεύνηση της Κοροβέσης για την ισορροπία μεταξύ ζωής και θανάτου. Μνήμης και παρουσίας, αφαίρεσης και ρεαλισμού. Ο μαχόμενος άνθρωπος ή το θύμα βρίσκονται στο επίκεντρο, όχι μια εξιδανικευμένη ή μυθοποιημένη έννοια της αντίστασης, ούτε η περίφημη νίκη που στεφανώνει τους νεκρούς της αρχαιότητας. Αυτή η σκόπιμη εστίαση στον άνθρωπο, τονίζει την αξία της ανθρώπινης ζωής και τις προσωπικές θυσίες που έγιναν καθιστώντας το μνημείο-σύμβολο της ιστορικής πραγματικότητας και της οικουμενικής ανθρωπιάς.

Είναι αξιοσημείωτο ότι 26 χρόνια αργότερα το 2023 ένα νέο εμβληματικό μνημείο πρωτότυπης σύλληψης η “Ματωμένη του ’27” τοποθετήθηκε επί της Πανεπιστημίου 42 στο κέντρο της Αθήνας με πρωτοβουλία του προέδρου του κυρίου Γιώργου Καβαθά Για να τιμήσει η ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ το εππαγγελματοβιοτεχνικό κίνημα του 27 και τους πρώτους μικροεπαγγελματίες που έχασαν τη ζωή τους Και είναι εντυπωσιακό γιατί η μικρή κλίμακα προσκαλεί τους περαστικούς να σταθούν και να το αγγίξουν δημιουργώντας μια οικεία και προσωπική εμπειρία που ξεφεύγει από την μας σχέση μέχρι τώρα που έχουμε με τη δημόσια γλυπτική. Εντυπωσιακό είναι επίσης γιατί η οβάλ διάταξη των ανώνυμων καπελοφόρων εξασφαλίζει στα θύματα του κινήματος να μην ξεχωρίζουν από το πλήθος, συμβολίζοντας τη συλλογικότητα του αγώνα τους. Και όπως είχα πει τότε και το είπε χωρίς να και μου έκανε εντύπωση που το είπες, αυτό είναι ακριβώς μία πολιτική δήλωση της Αγγέλικας Κοροβέση, ότι μέσα στη συλλογικότητα είναι και τη

συνεργασία είναι το μέλλον της ανθρωπότητας. Δεν θα επεκταθώ περισσότερο γιατί ήδη σας έδωσα έτσι το στίγμα του βιβλίου, θα έχετε τη δυνατότητα όσοι το πάρετε να ξαναγυρίσετε σε αυτό πραγματικά και να μέσα από τις αναγνώσεις να δείτε και εκδοχές οι οποίες δεν αναφέρθηκαν εδώ. Εγώ θέλω να κλείσω, απευθυνόμενος στην Αγγέλικα και να της πω ότι μας πήρε σχεδόν τρία χρόνια για να συμπυκνώσουμε την καλλιτεχνική σου διαδρομή μισού αιώνα. Σε ένα τόμο 176 σελίδων, το εγχείρημα αυτό δεν είναι απλώς αρχειακή άσκηση, αλλά μια στοχαστική διερεύνηση της βαθιάς συμβολής σου στη σύγχρονη τέχνη. Και ομολογώ ότι όπως το κοιτάζω και το ξανακοιτάζω συνειδητοποιώ ότι πραγματικά υπάρχει πολύ υλικό προς εξερεύνηση και θέλω να σας ευχαριστήσω για αυτή την συνεργασία που είχαμε που ήταν και συνεργασία και ωριμότητα ταυτόχρονα και μέσα στις έννοιες και στο έργο σου, αλλά ακόμα περισσότερο στην ίδια μας τη ζωή, γιατί όπως βρεθήκαμε επηρέασε ο ένας τον άλλον με τις ιδέες και

Αγγέλικα Κοροβέση

τη συνεργασία μας, – Ναι, ήταν μία δημιουργική σχέση, όπως θα έπρεπε πάντα να είναι ο καλλιτέχνης με τον ιστορικό της τέχνης, ο οποίος δεν είναι απλά ιστορικός, έχει τον τρόπο να βλέπει από μια άλλη ματιά το έργο και όταν αγαπάει την τέχνη είναι και ο ίδιος δημιουργός, γιατί δημιουργεί με το λόγο του και με την ερμηνεία του, ακόμα μία τέχνη. Είναι αξιοθαύμαστη η δουλειά που έχεις κάνει με τη συνεργασία που είχαμε και σε αυτό το έργο, αλλά και σε όλη την πορεία της δικιάς μου καλλιτεχνικής δουλειάς.