Μεγακλής Ρογκάκος

Η έκθεση της Αγγέλικας Κοροβέση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: Μία συνομιλία Αρχαίας και Σύγχρονης Τέχνης

From Ο Χρόνος, οι Μορφές, οι Έννοιες, 14.3.2026

Οι καλλιτέχνες που σέβονται τον εαυτό τους διεξάγουν ατέρμονη έρευνα στον τομέα του ενδιαφέροντός τους. Πρώτιστος στόχος τους είναι να εμβαθύνουν στο άγνωστο πεδίο που τους ενδιαφέρει και να ανταποκριθούν δημιουργικά σε αυτό. Απώτερος σκοπός τους είναι να επικοινωνήσουν στον κόσμο το αποτέλεσμα του ερευνητικού μόχθου τους.

Η Αγγέλικα Κοροβέση εμπνέεται από το γεγονός ότι ο άνθρωπος εκτός από τη νοημοσύνη του εγκεφάλου έχει και σωματική νοημοσύνη – δηλαδή, αντιλαμβάνεται τα πράγματα και με το σώμα του χωρίς να επεμβαίνει η συνείδηση. Στην καλλιτεχνική της πορεία η Κοροβέση ενδιαφέρθηκε για τη σχέση του ήχου με την εικόνα και κατ᾽ επέκταση τη γλώσσα. Βρήκε ότι ένα αντικείμενο βγάζει ωραίο ήχο όταν έχει ωραίο σχήμα, και το σχήμα καλείται «ωραίο» όταν συμβαίνει στην κατάλληλη ώρα. Μετά από πολύχρονη έρευνα κατάφερε να παράγει έργα που οπτικοποιούν ηχογραφήματα. Το ηχογράφημα καταγράφει συμβατικά τον παλμό του ήχου στο πέρασμα του χρόνου. Κατά αυτόν τον τρόπο, οι λέξεις γεννούν σχήματα. Μετά από την έρευνά της η Κοροβέση ξαφνιάστηκε που πρόσεξε πόσο τα ηχογραφήματα μοιάζουν μορφολογικά στην σημασία των λέξεων που τα δημιούργησαν. Την ενδιαφέρουν τα μηνύματα που μπορεί να μεταφέρει η οπτικοποίηση του ήχου κάθε γράμματος και τα σχήματα που παράγουν στη διαδοχή τους ως λέξεις, όπως «ψάρι», «αγώνας» και «ειρήνη». Παραδείγματος χάριν, το ηχογράφημα της λέξης «φίδι» ή «σκουλίκι» έχει σχήμα λεπτό και μακρύ, ανάλογο με τις οπτικές εντυπώσεις των αντίστοιχων αντικειμένων. Επίσης, τα ηχογραφήματα των λέξεων «μέλισσα» και «μύγα» διαφέρουν μορφολογικά κατά τρόπο που προξενεί ερωτήματα για την ονοματοποιία τους. Στην πρόσοψη του εργαστηρίου της, το οποίο βρίσκεται στον αρχαίο Δήμο Τείθρας, σημερινό Πικέρμι της Ανατολικής Αττικής, έχει περικλείσει σε κύκλο το ηχογράφημα της λέξης «εγώ». Εκτός από το ενδιαφέρον σχήμα του (η κανονική ένταση του γράμματος «ε» και η σαφώς βαρύτερη ένταση του «ω» συνδέονται με το λεπτό γράφημα του ισχνού συμφώνου «γ» ανάμεσά τους) έχει για την δημιουργό και μεγάλη εννοιολογική σημασία.

Η Κοροβέση σπούδασε στην Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας που εκείνο τον καιρό στεγαζόταν στο Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο. Το γειτονικό Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο δεν ήταν μόνο σεβαστός θεσμός αλλά και προσιτός δάσκαλος. Ήταν πολύ εξοικειωμένη με τα εκθέματα του μουσείου. Αν και τα έργα που παρήγαγε δεν φιλοτεχνήθηκαν ως συνειδητή συνέχεια των αρχαίων, ωστόσο υπάρχει μία υποσυνείδητη σχέση με αυτά. Επομένως, όταν προέκυψε από τον Υπουργό Πολιτισμού η πρόταση να γίνει μία έκθεση συνομιλίας των αρχαίων έργων με τα έργα της, το ζητούμενο ήταν η τεκμηρίωση του ιστορικού τέχνης που θα αναλάμβανε την επιμέλεια της πρότασης. Έτσι, υποβλήθηκε μία προσεγμένη πρόταση έκθεσης με τίτλο «Ο Χρόνος, οι Μορφές, οι Έννοιες» προς το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο που έτυχε της εγκρίσεώς του. Οι κινήσεις που ακολούθησαν ήταν προσεκτικές και η έκθεση αναπτύχθηκε με περαιτέρω έρευνα, σχεδιασμό και εκ νέου δημιουργία έργων, μέχρι την οριστική της πραγματοποίηση. Το ενδιαφέρον και ευχάριστο αποτέλεσμα της έκθεσης οφείλεται στη θετική και αισιόδοξη προδιάθεση της δημιουργού.

Η Κοροβέση αντιλαμβάνεται τα έργα της να ανοίγουν μονοπάτια που διαπραγματεύονται το βαρύ φορτίο της ζωής. Η τέχνη της είναι τόσο πλούσια σε νοήματα που χρειάζεται υπομονή και εμβάθυνση για να αναγνωσθεί επαρκώς. Τα έργα της αποδεικνύουν ότι το ανθρώπινο αυτί και το μάτι έχουν ανεξάντλητες δυνατότητες που ο νους δεν μπορεί να υποψιασθεί παρά μόνο δια μέσω της τέχνης. Με τα έργα της, η Κοροβέση ευαισθητοποιεί τους θεατές στα στοιχεία της φύσης τα οποία υπάρχουν αν και δεν γίνονται άμεσα αντιληπτά.

· Ο «Δίσκος Εξέλιξης» επηρεάσθηκε από την σπειροειδή γραφή του «Δίσκου της Φαιστού», αλλά αναφέρεται στην πρωτόγονη τέχνη εν γένει. Στην άγραφη μορφή του, ο δίσκος ως φόρμα είναι το σημείο από το οποίο ξεκινά η δημιουργός για να καταγράψει τη θεωρία της σε τρεις γλώσσες – εικόνα, γράμμα και ήχο. Ξεκινά από μία χαοτική μουτζούρα στο κέντρο και αρχίζει σπειροειδώς να αρθρώνει ηχογράμματα συνοδευόμενα από τις μορφές τους. Το έργο παρακολουθεί το σκεπτικό της δημιουργού ότι μέσα από το χάος με τον ήχο αρθρώνεται το σώμα και στην συνέχεια η εικόνα φτιάχνει τη γλώσσα. Όλα ως ερέθισμα έχουν κινητήρια δύναμη τον ήχο. Στην ουσία η ζωή είναι ήχος. Ο ήχος και η κίνηση είναι τόσο αλληλένδετα που δεν μπορεί να διαχωρισθούν. Η σπείρα στη μεγάλη πορεία της καταλήγει στην έννοια της ειρήνης.

· Η «Κωπηλασία» έρχεται σε διάλογο με το ποντοπόρο του Μυκηναϊκού πολιτισμού, και εκτίθεται πλησίον σχετικών ευρημάτων.

· Το «Ηχητικό Αλφάβητο» είναι ένα πρόσφατο έργο φτιαγμένο με ορθολογισμό που θυμίζει τις αρχές της Γεωμετρικής Εποχής. Δημιουργήθηκε με σκοπό να συνομιλήσει ειδικά με την «Οινοχόη του Διπύλου» στην επιφάνεια της οποίας αναγράφεται για πρώτη φορά το ελληνικό φωνητικό αλφάβητο. Στο έργο της Κοροβέση, τα ηχογράμματα του ελληνικού αλφαβήτου είναι έτσι τοποθετημένα στον σκελετό, σε οριζόντια διάταξη με παράλληλη ή διαγώνια προς τις πλευρές κλίση, ώστε να αναγιγνώσκονται από παντού. Είναι βασισμένο σε ένα παραλληλεπίπεδο από επιμέρους χώρους που δημιουργούν χρυσές τομές.

· Το «Πέταγμα», όπου οι διαγώνιες φόρμες πετούν διαδοχικά από τη μία στην επόμενη, έρχεται σε διάλογο με την αρχαϊκή «Νίκη» που το σώμα της τρέχει ιδεατά από τον ένα πολεμιστή στον άλλο.

· Ο τεκτονικός ρυθμός των τετραγωνισμένων μορφών των «Κούρων», που έχουν κυρίως τέσσερις όψεις, παρά τη δήλωση κίνησης του ποδιού, έρχεται σε διάλογο με τις «Μεταλλάξεις Ι & ΙΙ», που είναι όρθια, φαλλικά και τοτεμικά σύμβολα. Κοινός παρανομαστής η καθετότητα, πέρα από τις λεπτομέρειες.

· Το έργο «Δεσμοί» είναι φτιαγμένο με οικειοποίηση της σβάρνας, αρχαϊκό γεωργικό εργαλείο. Σε διάλογο με το αρχαίο σύμπλεγμα των αγαπημένων αδελφών, «Δέρμυος και Κιτύλου», το έργο της Κοροβέση δηλώνει πως η αγάπη στην σχέση των ανθρώπων χρειάζεται καλλιέργεια για να αναπτυχθεί.

· Ο «Ισορροπιστής» συνδιαλέγεται με τον απόλυτο θεάνθρωπο, τον «Δία του Αρτεμισίου». Η σιγουριά του σώματος του Δία εκφράζει τη θεϊκή ισχύ επί όλων των πολιτειών του ανθρώπου. Ο ισορροπιστής της Κοροβέση είναι ένας καταπονημένος άνθρωπος, θεός του εαυτού του, μία μικρή φιγούρα επί μεγάλου ημικυκλίου που καταφέρνει να ισορροπεί ταλαντευόμενος σε διασταυρούμενες κινήσεις.

· Ο «Αγών», που περιλαμβάνει στο ηχογράφημά του αναπαραστάσεις αγωνισμάτων, τοποθετείται ταιριαστά στην αίθουσα του μουσείου που φιλοξενεί τους αθλητές και τα αγωνιστικά αναθήματα.

· Οι «Ιπποδυνάμεις», που συνδυάζουν τη μοτοσυκλέτα με τον σύγχρονο ιππότη που τρέχει με φρενήρη ταχύτητα, συνδιαλέγεται με τον «Μικρό Ιππέα», το άλογο του οποίου ενσωματώνει τον απόλυτο δυναμισμό της ταχύτητας στην ανατομία με πρώτα τα ρουθούνια του.

· Ο «Αήρ» με τους καλαμόσχημους κώδωνές του, που παρουσιάζεται στην αίθουσα για τη λατρεία της φύσης, αναφέρεται στη δύναμη που ενεργοποιεί τον πολύαυλο του Πάνα και θέλγει τις Νύμφες.

· Το ηχογράφημα της λέξης «Έρως» παρουσιάζεται μαζί με αρχαία γλυπτά που σχετίζονται με την Αφροδίτη.

· Τοποθετώντας αντικρυστά τα ηχογραφήματα των λέξεων «Πης» και «Παθ» (Ειρήνη) δημιουργείται μία αυξομειωτική σύνθεση που συνδιαλέγεται με τον αισθητικό ρυθμό στο αέτωμα του Ναού του Ασκληπιού, το οποίο αναπαριστά τον Τρωικό Πόλεμο.

· Το «Ύδωρ» αναπτύσει το ηχογράφημα της λέξης σε ξύλινη πιρόγα. Τοποθετημένο στην αίθουσα του μουσείου με τις επιτύμβιες στήλες, αναφέρεται στη διαβατήρια λέμβο του Χάροντα που διασχίζει τα νερά της Αχερουσίας Λίμνης.

· Οι «Πελαγίσιοι Ταξιδευτές» είναι φτιαγμένοι από παραλλαγές του ηχογραφήματος της λέξης «σαλάχι», στερεωμένες σε τεντωμένες χορδές που πάλλονται από τους περιβάλλοντες ήχους. Η σύνθεση θυμίζει τον βυθό της θάλασσας που κάποτε αγκάλιαζε τον «Έφηβο των Αντικυθήρων».

· Η «Γυναίκα – Γραμμοδρομίες» αναπαριστά μία καθιστή φιγούρα που διαμορφώνεται από τα κενά που αφήνουν οι κάθετες γραμμές. Σε αντίθεση με ένθρονα πρόσωπα αξίας της Εποχής του Λίθου της αρχαιότητας, η φιγούρα της Κοροβέση παραπέμπει σε μία αρνητική κατάσταση εγκλεισμού.

· Η «Ελευθερία» είναι μία σύνθεση από πουλιά. Στις αρχαίες επιτύμβιες στήλες τα πουλιά συμβολίζουν τη ζωή που φεύγει. Στα έργα της Κοροβέση, τα πουλιά συμβολίζουν την υπέρβαση της βαρύτητας και το ξεπέρασμα των ορίων, των οποίων κορυφαίος δεσπόζει ο θάνατος.

· Η «Ζωή» συντίθεται από το ηχογράφημα της λέξης σε μορφή τεντωμένων χορδών έναντι ανθρωπόμορφου μουσικού κυτίου. Μορφολογικά ομοιάζοντας στην παραπλήσια Ρωμαϊκή σαρκοφάγο, οι επισκέπτες καλούνται να ενεργοποιήσουν το μουσικό όργανο με ήχο, που σημαίνει ζωή.

Η σημασία της έκθεσης «Ο Χρόνος, οι Μορφές, οι Έννοιες» της Κοροβέση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο είναι προφανής σε όποιον την επισκέφθηκε στο σύνολό της, από την αρχή μέχρι το τέλος. Είναι η πρώτη φορά στην Ελλάδα που έργα σημερινά έρχονται σε τόσο κοντινό οπτικό διάλογο με τα αρχαία. Τέτοια συσχέτιση είναι ένα μεγάλο ζητούμενο στον κόσμο της τέχνης σήμερα. Ειδικοί επιστήμονες είναι σε θέση να διακρίνουν εάν υπάρχει λόγος να έρθουν σε διάλογο χρονολογικά διαφορετικά έργα τέχνης. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι καλό επαγγελματίες εμπειρογνώμονες να εξετάζουν το ενδεχόμενο να παρουσιάσουν τέτοιες εκθέσεις. Η επιτυχία της έκθεσης θα φανεί κατά τρόπο φυσικό και αβίαστο. Όταν ο διάλογος επιτυγχάνεται, τότε τα εν λόγω έργα τέχνης, ως έμψυχα σημεία της διανόησης και του πολιτισμού, ενεργοποιούνται αισθαντικά και μεταφυσικά ακτινοβολούν μεταξύ τους σήματα. Αναπτύσσονται ανάμεσά τους αόρατες ενεργειακές ανταλλαγές που γίνονται αντιληπτές από τον αγνό ή μυημένο θεατή.

Η Ελλάδα, ως χώρα που βρίθει από αρχαιότητες κάθε εποχής, έχει ανάγκη από τέτοιους διαλόγους προκειμένου να επισημάνει και την πολύτιμη συνέχεια από τη μία εποχή στην άλλη, αλλά και να τονίσει τον συσχετισμό του παρελθόντος με το σήμερα.